English .png)
ATEX และ IECEx สำหรับ Explosion Proof สิ่งที่ต้องรู้ก่อนเลือกหลอดไฟกันระเบิด
การเลือกหลอดไฟกันระเบิดในโรงงานปิโตรเคมี โรงงานก๊าซ หรือพื้นที่ที่มีฝุ่นติดไฟ ต้องเข้าใจว่า ATEX และ IECEx คืออะไร และต้องอ่านป้ายกำกับบนโคมให้ถูก เพราะการเลือกผิดอาจเป็นอันตรายถึงชีวิต คู่มือนี้อธิบายการแบ่ง Zone การอ่าน Ex marking และขั้นตอนตรวจใบรับรองก่อนเลือก Explosion Proof
ปรึกษาทีมวิศวกรทาง LINEอัพเดทล่าสุด: ตุลาคม 2569 · เขียนโดยทีมวิศวกร SacredLight ผู้จัดจำหน่ายโคมไฟกันระเบิด
ATEX คืออะไร และ IECEx ต่างกันอย่างไร
ย่อมาจาก "ATmosphères EXplosibles" (ภาษาฝรั่งเศส) เป็นกรอบข้อกำหนดของสหภาพยุโรปเกี่ยวกับบรรยากาศที่อาจเกิดการระเบิด Directive 2014/34/EU ครอบคลุมอุปกรณ์และระบบป้องกัน ส่วน Directive 1999/92/EC เกี่ยวข้องกับความปลอดภัยของผู้ปฏิบัติงานและการจัดการพื้นที่เสี่ยง
- ใช้กับการวางจำหน่ายอุปกรณ์ในตลาดสหภาพยุโรป
- แบ่งอุปกรณ์เป็น Group I (เหมืองใต้ดิน) และ Group II (พื้นที่อื่นนอกเหนือจากเหมือง)
- ขั้นตอนประเมินความสอดคล้องและบทบาทของ Notified Body ขึ้นกับประเภทและ Category ของอุปกรณ์ โดย Category 3 มีเส้นทางที่ผู้ผลิตประเมินและประกาศความสอดคล้องเองตามข้อกำหนดได้
IECEx คือ IEC System for Certification to Standards Relating to Equipment for Use in Explosive Atmospheres เป็นระบบการรับรองความสอดคล้องของ IEC สำหรับอุปกรณ์ที่ใช้ในบรรยากาศที่อาจเกิดการระเบิด โดยอ้างอิงมาตรฐานที่เกี่ยวข้อง เช่น ชุดมาตรฐาน IEC 60079
- IECEx คือระบบการรับรอง ส่วน IEC 60079 คือชุดมาตรฐานทางเทคนิค
- ใบรับรองอุปกรณ์เรียกว่า Certificate of Conformity (CoC) ตรวจสถานะได้จากฐานข้อมูลออนไลน์ของ IECEx
- ไม่ได้จำกัดการใช้งานอยู่นอกยุโรป
ATEX และ IECEx เป็นคนละระบบการประเมินความสอดคล้อง แม้อาจอ้างอิงมาตรฐานทางเทคนิคที่สัมพันธ์กัน อุปกรณ์ที่มี ATEX สามารถนำไปพิจารณาใช้นอก EU ได้ตามข้อกำหนดปลายทาง การเลือกใช้ในประเทศไทยต้องตรวจข้อกำหนดที่เกี่ยวข้อง ข้อกำหนดของโครงการ และขอบเขตใบรับรองของอุปกรณ์ ไม่สามารถสรุปว่าอุปกรณ์สองรุ่นใช้แทนกันได้จากชื่อ ATEX หรือ IECEx เพียงอย่างเดียว
การแบ่ง Zone พื้นที่อันตราย (Hazardous Area Classification)
ก่อนเลือกหลอดไฟกันระเบิด ต้องรู้ว่าพื้นที่ติดตั้งอยู่ใน Zone ใด เพราะแต่ละ Zone ใช้อุปกรณ์ Category ต่างกัน ตัวอย่างสถานที่ในการ์ดด้านล่างเป็นเพียงตัวอย่าง ไม่สามารถกำหนด Zone จากชื่อสถานที่ได้ทันที ต้องประเมินจากสภาพการใช้งานจริง
Zone สำหรับก๊าซ ไอ หรือละอองไวไฟ (Gas/Vapour/Mist)บรรยากาศระเบิดจากส่วนผสมของอากาศกับก๊าซ ไอ หรือละอองไวไฟ เกิดขึ้นต่อเนื่อง เป็นระยะเวลานาน หรือบ่อยครั้ง (ตัวอย่าง: ภายในถังเก็บของเหลวไวไฟ)
บรรยากาศระเบิดดังกล่าวมีโอกาสเกิดเป็นครั้งคราวในการทำงานปกติ (ตัวอย่าง: บริเวณรอบจุดถ่ายเทหรือห้องปั๊ม)
บรรยากาศระเบิดดังกล่าวไม่น่าจะเกิดในการทำงานปกติ แต่หากเกิดขึ้นจะคงอยู่เพียงช่วงสั้น (ตัวอย่าง: พื้นที่รอบนอกของจุดที่อาจรั่วไหล)
บรรยากาศระเบิดในรูปเมฆฝุ่นติดไฟในอากาศเกิดขึ้นต่อเนื่อง เป็นระยะเวลานาน หรือบ่อยครั้ง (ตัวอย่าง: ภายในไซโลเก็บผง)
บรรยากาศระเบิดในรูปเมฆฝุ่นติดไฟมีโอกาสเกิดเป็นครั้งคราวในการทำงานปกติ (ตัวอย่าง: รอบจุดบรรจุผง)
บรรยากาศระเบิดในรูปเมฆฝุ่นติดไฟไม่น่าจะเกิดในการทำงานปกติ แต่หากเกิดขึ้นจะคงอยู่เพียงช่วงสั้น (ตัวอย่าง: พื้นที่รอบนอกห้องผสมผง)
Category ที่ใช้ได้ตามแนวทางทั่วไปของแต่ละ Zone
| พื้นที่ | Category ที่ใช้ได้ตามแนวทางทั่วไป |
|---|---|
| Zone 0 | 1G |
| Zone 1 | 1G หรือ 2G |
| Zone 2 | 1G, 2G หรือ 3G |
| Zone 20 | 1D |
| Zone 21 | 1D หรือ 2D |
| Zone 22 | 1D, 2D หรือ 3D |
Category ที่เหมาะสมเป็นเพียงหนึ่งในเงื่อนไขการเลือกอุปกรณ์ ต้องตรวจกลุ่มก๊าซหรือฝุ่น อุณหภูมิ ช่วงอุณหภูมิแวดล้อม และเงื่อนไขในใบรับรองร่วมด้วย
วิธีอ่านป้าย Ex marking บนหลอดไฟกันระเบิด
ตัวอย่างด้านล่างใช้สำหรับฝึกอ่านเครื่องหมายเท่านั้น ไม่ใช่สเปกของสินค้ารุ่นใดรุ่นหนึ่ง เครื่องหมายจริงต้องคัดตามใบรับรองของรุ่นนั้น
Ex d e IIB T4 Gb / Ex tb IIIC T135°C Db
ตัวอย่างเพื่อฝึกอ่านเครื่องหมาย Explosion Proof
บอกว่าอุปกรณ์ออกแบบสำหรับบรรยากาศที่อาจเกิดการระเบิด ต้องอ่านร่วมกับเครื่องหมายส่วนอื่นและใบรับรองเสมอ
วิธีป้องกัน: d = Flameproof Enclosure, e = Increased Safety, tb = Enclosure Protection (dust)
กลุ่มก๊าซใช้ประกอบการเลือกอุปกรณ์ให้เหมาะกับคุณสมบัติการระเบิดของสาร ก๊าซอ้างอิง ได้แก่ IIA: Propane, IIB: Ethylene และ IIC: Hydrogen ต้องตรวจกลุ่มของสารที่ใช้งานจริง การแบ่งกลุ่มนี้ไม่ใช่การจัดอันดับอันตรายทุกด้านของสาร
สำหรับก๊าซ T4 หมายถึงอุณหภูมิพื้นผิวสูงสุดตามเงื่อนไขการรับรองไม่เกิน 135°C สำหรับฝุ่น T135°C คืออุณหภูมิพื้นผิวสูงสุดที่ระบุ ต้องตรวจร่วมกับคุณสมบัติการติดไฟของเมฆฝุ่นและชั้นฝุ่นสะสม ทั้งสองค่าใช้วิธีเลือกไม่เหมือนกัน
Equipment Protection Level (EPL): Ga = Zone 0, Gb = Zone 1, Gc = Zone 2 / Db = Zone 21 (ฝุ่น)
กลุ่มฝุ่น: IIIA = Flyings, IIIB = Non-conductive dust, IIIC = Conductive dust (โลหะ, คาร์บอน)
อุณหภูมิแวดล้อม (Ta): ต้องตรวจช่วงอุณหภูมิแวดล้อมที่รับรองด้วย เพราะค่าอุณหภูมิและความเหมาะสมของอุปกรณ์ขึ้นกับเงื่อนไขที่ระบุในเอกสาร ไม่ใช่พิจารณา T-Class เพียงอย่างเดียว อ่านเพิ่มเติม วิธีอ่าน T-Class กับ Ta ให้ถูกต้อง
ATEX กับ IECEx เปรียบเทียบอะไรได้บ้าง
- ลักษณะ: กรอบข้อกำหนดตามกฎหมายของสหภาพยุโรป
- อ้างอิง: Directive 2014/34/EU (อุปกรณ์) และ Directive 1999/92/EC (สถานประกอบการ)
- เอกสาร: EU Declaration of Conformity และ EU-type examination certificate ในกรณีที่ต้องมี
- ผู้เกี่ยวข้อง: Notified Body ตามเส้นทางประเมินของแต่ละ Category
- ลักษณะ: ระบบการรับรองความสอดคล้องของ IEC
- อ้างอิง: มาตรฐานที่เกี่ยวข้อง เช่น ชุด IEC 60079
- เอกสาร: IECEx Certificate of Conformity ตรวจสถานะได้จากฐานข้อมูลทางการ
- ผู้เกี่ยวข้อง: ExCB ที่ได้รับการยอมรับในระบบ IECEx
อย่าใช้รูปร่างโลโก้เป็นเกณฑ์ยืนยันการรับรอง ต้องแยก Ex marking ของอุปกรณ์ออกจากโลโก้หรือเครื่องหมายของระบบรับรอง แล้วตรวจกับเอกสารของรุ่นนั้นเสมอ
วิธีเลือกหลอดไฟกันระเบิด (Explosion Proof) ให้ถูกต้อง 5 ขั้นตอน
ให้ผู้รับผิดชอบหรือ Safety Engineer จำแนก Zone จากสภาพการใช้งานจริงก่อนเลือกอุปกรณ์ ห้ามเดาจากชื่อสถานที่
ระบุชนิดก๊าซหรือฝุ่นในพื้นที่ เพื่อเลือก Gas Group หรือ Dust Group ให้ตรงกับสารที่ใช้งานจริง
ก๊าซตรวจ T-Class ร่วมกับชนิดก๊าซ ฝุ่นตรวจอุณหภูมิพื้นผิวที่ระบุ และตรวจช่วงอุณหภูมิแวดล้อมที่รับรองทุกครั้ง
เลือกระดับ IP ให้เหมาะกับฝุ่น น้ำ และวิธีทำความสะอาด ระดับ IP เพียงอย่างเดียวไม่ยืนยันว่าใช้ในพื้นที่อันตรายได้
ให้ชื่อผู้ผลิต รุ่นอุปกรณ์ และ Ex marking ตรงกับสินค้าจริง ไม่ตัดสินจากโลโก้เพียงอย่างเดียว
เรื่อง IP: IP67 หรือ IP68 ไม่ได้หมายความว่าผ่านการทดสอบน้ำฉีดของ IP66 โดยอัตโนมัติ ต้องดูผลทดสอบของแต่ละระดับ
ต้องการตรวจใบรับรองของโคมที่กำลังพิจารณา
ทีมวิศวกร SacredLight ช่วยเทียบ Zone, Category และ Ex marking กับเอกสารรับรองของรุ่นที่เสนอ ก่อนสั่งซื้อ
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ ATEX / IECEx และหลอดไฟกันระเบิด
โคมไฟกันระเบิด ATEX กับ IECEx ใช้แทนกันได้ไหม?
ไม่สามารถสรุปว่าใช้แทนกันได้เสมอ ATEX และ IECEx เป็นคนละระบบการประเมินความสอดคล้อง แม้อาจอ้างอิงมาตรฐานทางเทคนิคที่สัมพันธ์กัน การเลือกใช้ในประเทศไทยต้องตรวจข้อกำหนดที่เกี่ยวข้อง ข้อกำหนดของโครงการ และขอบเขตใบรับรองของอุปกรณ์รุ่นนั้น
โคมไฟ Zone 1 ใช้ใน Zone 2 ได้ไหม?
ตามแนวทางทั่วไป อุปกรณ์ Category 2G (EPL Gb) ใช้ได้ทั้ง Zone 1 และ Zone 2 แต่ Category เป็นเพียงหนึ่งในเงื่อนไข ต้องตรวจกลุ่มก๊าซ อุณหภูมิ ช่วงอุณหภูมิแวดล้อม และเงื่อนไขในใบรับรองให้ตรงกับพื้นที่ Zone 2 นั้นด้วย ส่วน Zone 0 ต้องใช้อุปกรณ์ Category 1G (EPL Ga)
เปลี่ยนหลอด LED แทนหลอด T8 ในโคมกันระเบิดได้ไหม?
การเปลี่ยนแหล่งกำเนิดแสงในโคมกันระเบิดต้องใช้หลอดหรือชุด LED ที่ผู้ผลิตระบุว่าใช้กับโคมรุ่นนั้นได้ และอยู่ในขอบเขตการรับรอง การมีรูปทรง T8 หรือขั้วหลอดเหมือนกัน ไม่ได้ยืนยันว่าเปลี่ยนแทนกันได้โดยยังคงคุณสมบัติการป้องกันการระเบิด
เทียบโคมไฟกันระเบิดต่างยี่ห้ออย่างไร?
เทียบเป็นรายรุ่น ไม่เทียบทั้งแบรนด์ ให้ขอใบรับรองและ Datasheet ของรุ่นที่เสนอ แล้วดู Ex marking, Gas/Dust Group, EPL, อุณหภูมิ, ช่วงอุณหภูมิแวดล้อม และ IP ให้ครบทุกรายการ ห้ามนำสเปกของรุ่นหนึ่งไปใช้แทนทั้ง Series
T-Class T4 หมายความว่าอะไรในมาตรฐาน explosion proof?
T4 หมายถึงอุณหภูมิพื้นผิวสูงสุดตามเงื่อนไขการรับรองไม่เกิน 135°C การเลือกใช้งานต้องตรวจร่วมกับกลุ่มก๊าซ ระดับการป้องกัน และช่วงอุณหภูมิแวดล้อมที่รับรอง โคมที่ระบุ IIB T4 ไม่สามารถสรุปว่าใช้กับไฮโดรเจนได้จากค่า T4 เพียงอย่างเดียว ต้องมีการรับรองที่ครอบคลุมไฮโดรเจน เช่น IIC หรือการรับรองเฉพาะตามที่ระบุในใบรับรอง อ่านเพิ่มเติม วิธีอ่าน T-Class กับ Ta ให้ถูกต้อง
ตรวจสอบใบรับรอง IECEx และ ATEX ได้ที่ไหน?
สำหรับ IECEx Equipment Certificate of Conformity ให้ตรวจหมายเลขใบรับรอง รุ่นอุปกรณ์ ฉบับแก้ไข และสถานะ Current / Suspended / Cancelled จากฐานข้อมูลทางการ iecex-certs พร้อมอ่านขอบเขตและเงื่อนไขของใบรับรอง ใบรับรองประเภทนี้ไม่มีวันหมดอายุแบบตายตัว จึงไม่ใช้วันหมดอายุเป็นเกณฑ์หลัก ส่วนเอกสาร ATEX ให้ตรวจตามเส้นทางประเมินความสอดคล้อง เช่น EU Declaration of Conformity และ EU-type examination certificate ในกรณีที่ต้องมี พร้อมตรวจกับหน่วยงานผู้ออกเอกสาร ฐานข้อมูล IECEx ไม่ใช่ฐานตรวจใบรับรอง ATEX ทั้งหมด
